Braničevska eparhija

         Počeci širenja hrišćanstva na području rimske provincije Gornje Mezije, čije je sedište bilo u Viminacijumu, datiraju veoma rano.Posle donošenja „Milanskog edikta“ cara Konstantina ( iz 313.g.), već se pominju imena nekoliko episkopa iz ovog kraja.

         Prvi viminacijumski mitropolit, koji se u pisanim spomenicima spominje, bio je Amant.U IV veku spominje se ( kao učesnika na crkvenom saboru u Serdici – Sofiji) i episkop Zosim iz grada Horeum Margi ( Ćuprija), što ukazuje na činjenicu da su hrišćanske eparhije bile vrlo rano obrazovane ne samo u Podunavlju, već i u Pomoravlju.

          U kasnijim vekovima, usled najezde varvara (Huna, Avara), utvrđeni gradovi na Dunavu, pa i Viminacijum, bili su porušeni.Kratka obnova Vizantije i njene vlasti na ovom području u vreme cara Justinijana (527 – 565.)doveli su do obnovei Viminacijuma( Viminakion – viz), pa samim tim i obnove episkopije.

        Sa dolaskom Slovena i obnavljanja na razvalinama Viminacijuma slovenskog naselja, pod imenom Braničevo po kome je cela oblast tokom srednjeg veka dobila ime, polako se obnavlja i širi hrišćanstvo i njegova crkva.U crkvenom pogledu braničevska eparhija je naslednica viminacijumske mitropolije.U  IX veku ova episkopija se zvala Moravskom.Iz tog vremena se pominje moravski episkop Agaton        (879- 80.god.) iz grada Braničeva kao učesnik na carugradskom saboru.

        Po prvi put se pominje imebraničevske eparhije u tom obliku u povelji vizantijskog cara Vasilija II iz 1018.god.

        Braničevska eparhija kao sastavni deo Ohridske episkopije, prema toj povelji držala je: Vranicu ( Braničevo), Moraviskonu (Dubravicu), Sfenteromonu (Smederevo), Grnšu (Gružu), Divisiksonu (Divostin), Istaeglanganu ( Stalać) i Vradariskonu (Paraćin). U doba bugarske prevlasti nad Braničevom , pominje se braničevski (branicki) episkop Vlasije (početak XIII veka). Sa ulaskom braničeva u sklop srpske države, krajem XIII veka ( 1291.g.) pominje se i braničevska eparhija kao dvanaesta po redu u srpskoj crkvi.Iz og vremena, bez određenijih podataka pominju se  braničevski episkopi: Jakov, Porfirije i Joanikije. U doba cara Dušana pominje se braničevski episkop Mojsije, 1315.g. ili 1318.g. na Srpskom saboru.

      Od vremena knaza Lazara težište srpske države pomera se na sever.Sa pomeranjem  srpske države ka severu, Braničevu raste značaj  i to naročito u vreme despota Stevana Lazarevića i Đurđa Brankovića.Braničevskom sveštenstvu se podiže ugled, te ono postaje veoma uticajno. Knez Lazar i despot Stevan zidaju svoje zadužbine Ravanicu i Manasiju u Braničevskoj eparhiji.

     O veličini i značaju braničevske eparhije, govori podatak, da je ona u  XIV veku uzdignuta u rang mitropolije. Sedište mitropolije je braničevski mitropolit Savatije (1434.g. u ličnom zapisu Đ.Brankovića), preneo iz Braničeva (ili iz mitropolije kod Ždrela) u Smederevo, pošto ga je Đurađ Branković proglasio prestonicom despotovine 1430.g.(poveljom). Od tada se mitropoliti smederevski uzimaju  kao nastavljači braničevskih episkopa.

      Prvi smederevski mitropolit Atanasije, zabeležen je u pratnji despota Đurđa Brankovića, posle njegovog bekstva iz zemlje 1439.g.  

    Posle pada srpske despotovine i pada Smedereva (1459.god) pod tursku vlast i  smederevska (braničevska) eparhija bila ponovo podređena Ohridskoj arhiepiskopiji.U vreme obnovljene Pećke patrijaršije, 1556.god. smederevskom , tj. Braničevskom eparhijom smenjivali su se upravljujući mitropoliti, Zahariije, Sofronije, Silvester, Nikodim, Mihajlo i Joanikije. 1689.god. pod najezdom turaka zajedno sa Arsenijem  III Ćarnojevićem, u tadašnju Austriju odbeglo je većina  sveštenstva i naroda.Na primer, u toj seobi Požarevljani su stigli do krajnih severnih granica Ugarske, do Sent Andreje.Čak su tamo sagradili i crkvu, koja I danas postoji u ovom gradu pod nazivom“ Požarevačka crkva”.

      Pošto je braničevska eparhija opustela posle seobe i ostala bez episkopa, ona je posle 1690.god. spojena sa beogradskom miropolijom.U vreme austrijske okupacije severnih krajeva Srbije u period od 1718. – 1739.god. braničevsku, odnosno požarevačku eparhiju vodio je mitropolit Mihajlo.1739.god. posle beogradskog mira, kada su srpski krajevi ponovo došli pod tursku carevinu, ukinuta je Pećka patrijaršija, a sudbina Srpske crkve predate je u ruke Grka, Fanariota.Grčki mitropoliti upravljali su braničevskim crkvenim područjem, kao sastavni deo beogradske mitropolije sve do 1830.god.

      Dobijanjem hatišerifa, 1830. god. Knez Miloš je uspeo  da osamostali srpsku crkvu od Grka.On je, 1831.god.pokušao da obnovi Braničevsku eparhiju.Tom prilikom za prvog episkopa požarevačke eparhije postavljen je arhimandrit Gerasim ( Đorđević).Međutim, Gerasim igrom slučaja nije otišao na tron eparhije, već je odtišao u šabačku eparhiju.Tako da, braničevska eparhija nije ni tada obnovljena, već je to učinjeno posle prvog svetskog rata.Tek, 1921.god. Sveti arhijerejski sabor odlučio je da obnovi braničevsku patrijaršiju, pa je za prvog episkopa postavljen arhimandrit Mitrofan ( Rajić).Inače rodom je iz Budimpešte, a sahranjen u požarevačkoj crkvi.

    Posle smrti vladike Mitrofana u eparhiji su se smenjivali patrijarsi: Jovan ( Ilić)1932.g.,dr Venjamin (Taušanović), Hrizostom ( Vojinović) 1952.g., Sava ( Andrić) 1989.g., Ignjatije Midić 1994.g.

    Braničevska eparhija spade u red najstarijih eparhija Srpske pravoslavne crkve.Da je uticaj monaha na duhovni život od posebnog značaja , govori podatak  o njihovim podvizima  ilpodizanju samih grobova i nastancima prvih manastirskih crkava ili prvih monaških obitelji.Tako su nastali Ravanica na grobu svetog Romila, Gornjak na grobu sv. Georgija, Tuman na grobu sv.Zosima, Sisojevac na grobu sv. Sisoja, Rukumija na grobu sv. Martirija i Nimnik na grobu sv. Nikolaja Sinajita.

    Braničevska eparhija doživela je svoj procvat u vremenu kada je potpala pod vlašću srpske  srednjevekovne države, a naročito posle Maričke bitke 1371. god. i naglih turskih osvajanja.Otuda je i bila potreba da su srpski vladari pomerali težište svoje države ka severu Srbije.Procvat braničevske eparhije ogladeao se u podizanju mnogobrojnih manastira, tj. Zadužbina tadašnjih srpskih vladara, kneza Lazara , despot Stefana i Đurđa Brankovića.Zadužbine kneza Lazara su Gornjak i Ravanica, Manasija i Koporin su zadužbine despot Stefana Lazarevića.Pored njih u dolini Mlave ističu se i manji manastiri, takođe zadužbine kneza Lazara: Zaova, Bradača, Rukumija i Sestriljin.Tu su i manasti pored Velike Morave: Miljkov manastir, Zlatenac i Tomić, kao i sv. Petka na Grzi.

    U Braničevu  posebnu pažnju zaslužuje najstarija Trška crkva i Vitovnice, koje se smatraju po starosti odmah iza Trške crkve.Ne može se zanemariti ni Pokajnica kod Velike Plane, koja je nastala 1818.god. kao znak pokajanja da je na tom mestu poginuo prvi srpski vožd Karađorđe Petrović.

   Najveći broj manastira Braničevske eparhije, iako su nastali još tokom srednjeg veka, porušeni I popaljeni od strane Turaka, obnovljeni su tokom vladavine kneza Miloša Obrenovića.Manastiri Braničevske eparhije po svojoj istorijskoj prošlosti,značaju, lepoti objekata, fresaka, ikona, koji čuvaju u svojoj živopisnoj okolini u kojoj su smešteni, predstavljaju privlačna mesta kako za vernike, tako I za znatiželjnike, putnike I turista.

                                                                                     ( M.Manojlović “ Braničevski almanah” 2002.g.)